होल्बेलियामा नेपाली अलमल

Share:
  
- कमल मादेन
नेपालमा पाइएका ‘होल्बेलिया’ को नामकरण सही छैन भनेर प्रश्न गर्न सकिने अवस्था छ।

अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रमा पर्ने नाच्र्याङ लेक गाउँको जंगलमा गत कात्तिकमा पहिलो पटक गोफालाको फल खान पाइयो । गुलियो र अलि–अलि बोसिलो गोफालाको लाम्चो दानाभित्र बाक्लै बीउ हुने भएकोले खान अलि झ्ञ्झ्टिलो हुने रहेछ । सानातिना रूख र पोथ्रामा झंगिने यो लहरे वनस्पति पूर्वी नेपालमा पनि पाइन्छ, तर यसको फल खान हुन्छ भन्ने जानकारी कमै छ ।

गोफालाबारे पहिलो पटक अध्ययन–अनुसन्धान गर्ने वनस्पतिविज्ञ डेनमार्कका नाथानियल वालिच हुन् । उनले सन् १८२० मा यसको नमूना संकलन गरेका थिए । त्यसबखत गोफालाको समूह (जिनस) विश्वको निम्ति नयाँ थियो । वालिचले गोफालाको नामकरण आफ्ना चराविज्ञ मित्र केभ पिटर होल्बोल (१७९५–१८५६) को नाममा ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ गरे । वनस्पति विज्ञानमा हजारौं वनस्पतिका नाममा ‘ल्याटिफोलिया’ शब्द जोडिएका छन् । ल्याटिन भाषामा चौडा पातलाई ‘ल्याटिफोलिया’ भनिन्छ । यो जानकारी वालिचको पुस्तक टेन्टामेन फ्लोरा नेपालेन्सिस इलुस्ट्रेट (१८२४–१८२६) मा छ ।

अस्पष्टता

द नेचुरल हिष्ट्री म्यूजियम लन्डन र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय वनस्पति विभागको संयुक्त प्रकाशन एन्नोनेटेड चेकलिष्ट अफ फ्लावरिङ प्लान्टस अफ नेपाल (सन् २०००) अनुसार नेपालमा होल्बेलिया ल्याटिफोलियासहित यसका दुई भेराइटी ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया भार एंगुस्टिफोलिया’ र ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया भार ल्याटिफोलिया’ पाइन्छन् । ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ नेपाल, भारतको सिक्किम, भूटान र चीनमा मात्र पाइन्छन् । वनस्पति विभागले प्रकाशन गरेको ‘क्याटलग अफ नेप्लिज फ्लावरिङ प्लान्टस्’ (२०११) अनुसार यो वनस्पति नेपालका धेरैजसो उच्च पहाडी र हिमाली जिल्लाहरूमा पाइन्छ ।

बेलायतमा गोफालालाई ‘ससेस फ्रूट’ वा ‘ससेस भाइन’ भनिन्छ । बेलायतका धेरैजसो बोटानिकल गार्डेनमा ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ रोपेका छन् । वनस्पतिमा मोह राख्ने व्यक्तिहरूले घरघरमा समेत लगाएका छन् । यसको फूल निकै वासनादार हुने भएकोले यसको लहरालाई बेडरुम नजिक घरको भित्ता, छानो आदितिर डोर्‍याइन्छ ।

बेलायतमा यसको बीउ नेपालबाटै लगिएको थियो । जंगली वनस्पतिका बीउ संकलन गर्न सन् १९७१ मा नेपाल आएका रोय लान्कास्टरले तीन महीनासम्म पूर्वी नेपालमा बसेर गोफालासहित चाख लाग्दा र अनौठा प्रकृतिका ४०० प्रजातिका बीउ लगेको उनीद्वारा लिखित अ प्लान्ट्समेन इन नेपाल (सन् १९९५) पुस्तकमा छ ।

बेलायतमा ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ को फलले पनि महŒव पाएको छ । धेरैजसो सुपर मार्केटहरूमा यसको फल पाइन्छ । नेपालमा भने प्रशस्त जंगली फलहरू पाइए पनि खान हुने वा नहुने भन्ने जानकारीको अभावमा गोफालाको बिरुवा जंगलभन्दा बाहिर कतै लगाइएको भेटिंदैन । त्यस्तै, यो वनस्पतिबारे नेपालबाट प्रकाशित पुस्तक तथा अनुसन्धानात्मक लेखमा कम र विदेशमा बढी जानकारी पाइन्छ । नर्सरी उद्यम गर्नेहरूले गोफालालाई सदाबहार वनस्पतिका रूपमा लिई एउटा राम्रो लहरे फूलको रूपमा पहाडी शहरहरूमा भिœयाउन सक्छन् । स्वादिष्ट फलको लागि पनि यसको व्यवसाय गर्न सकिन्छ ।

कमल मादेन
टेन्टामेन फ्लोरा नेपालेन्सिस् शीर्षक पुस्तकमा नाथानियल वालिचले नेपालमा ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ मात्र होइन ‘होल्बेलिया एंगुस्टिफोलिया’ पनि पाइन्छ भनेर लेखेका छन् । तर, क्याटलग अफ नेप्लिज फ्लावरिङ प्लान्टस’ (सन् २०११) को खण्ड दुईका अनुसार नेपालमा ‘होल्बेलिया एंगुस्टिफोलिया’ छैन । बरु, यस्तै नामको ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ को दुई भेराइटी ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया भार ल्याटिफोलिया’ र ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया भार एंगुस्टिफोलिया’ छ भन्ने लेखिएका छन् । नेपाली अनुसन्धानकर्ताहरूले पहिले ‘होल्बेलिया एंगुस्टिफोलिया’ छ भनेर किन लेखियो ? अहिले के आधारमा छैन भनिंदैछ भन्नेमा चासो राखेका छैनन् ।

जेडि हूकरले १८७२ मा लेखेको ‘फ्लोरा अफ ब्रिटिश इन्डिया’ को पहिलो खण्डमा नेपालमा ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ छ भनिएको छ । उनले नाथानियल वालिचको तथ्य साभार गर्दै नेपालमा ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ छ भनेका छन् । तर, उनले नेपालमा पाइएको ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ र ‘होल्बेलिया एंगुस्टिफोलिया’ एकै प्रजाति हुन् भनेका छन् । उनले एउटा भेट्नुमा ३ देखि ५ वटासम्म पात हुने ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ लाई ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया भार ल्याटिफोलिया’ र ७ देखि ९ वटा पात हुनेलाई ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया भार एंगुस्टिफोलिया’ नामकरण गरिदिए । यसबाट वालिचले एउटा भेट्नुमा ७ देखि ९ वटासम्म पात हुने ‘होल्बेलिया’ लाई ‘होल्बेलिया एंगुस्टिफोलिया’ भनेका हुन् भन्ने बुझ्न्छि ।

चीनमा ‘होल्बेलिया’

‘फ्लोरा अफ चाइना’ को खण्ड ६ (पृष्ठ ४४३) अनुसार चीनमा ‘होल्बेलिया’ का १५ प्रजाति पाइन्छन् । तीमध्ये ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ र ‘होल्बेलिया एंगुस्टिफोलिया’ दुवैको एउटा भेट्नुमा ३ देखि ९ वटासम्म पात हुन्छ । ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ को पात पेपरी (कागजजस्तो पातलो) वा लेदरी (छाला जस्तो) र ‘होल्बेलिया एंगुस्टिफोलिया’ को थोरै लेदरीजस्तो हुन्छ भनिएको छ । यो विवरणबाट दुई प्रजातिको भिन्नता छुट्याउन सकिन्न ।

अर्को भिन्नता अघिल्लोको पातको मुनिको भाग फिका हरियो र पछिल्लोको पातको मुनि सेतो पीठोको धूलोले ढाके जस्तो हुन्छ । अघिल्लो पातको माथिल्लो भाग गाडा हरियो र चम्किलो हुने लेखिएको छ । जबकि, पछिल्लोको पातको माथिल्लोपट्टिको भाग हरियो र चम्किलो मात्रै हुने जनाइएको छ । अघिल्लोको पातमा ५ देखि ८ जोडा र पछिल्लोमा ६ देखि १० जोडा नसा रहने भनिएको छ । अघिल्लोको फल पाक्दा केही रातो र हल्का नीलो (पर्पल) र पछिल्लो पाक्दा हल्का नीलो हुन्छ । नाच्र्याङ लेक गाउँ नजिकको वनमा तीन किसिमको ‘होल्बेलिया’ पाइन्छ । तिनीहरूलाई स्थानीय बासिन्दाले चरिगोफाला, गोफाला र भैसीगोफाला भन्छन् । भैसीगोफालाको फल गोफालाको भन्दा दोब्बर ठूलो र चरिगोफालाको फल गोफाला भन्दा आधा सानो हुन्छ । 

नेपाल सम्बन्धी लेखिएका पुस्तकहरूमा ‘होल्बेलिया’ बारे विस्तृत विवरण पाइँदैन । जर्ज मिहे, कोलिन पेन्ड्री र राम चौधरी सम्पादित नेपाल ः एन् इन्टरडक्सन टु दि नेचुरल हिस्ट्री, इकोलोजी एण्ड ह्युमन इन्भारोमेन्ट इन दि हिमालयाज् (सन् २०१७) पुस्तकमा पनि नेपालमा ‘होल्बेलिया ल्याटिफोलिया’ पाइन्छ भन्ने जानकारी मात्रै छ । यो अवस्थामा चरिगोफाला, गोफाला र भैसीगोफालाका एकै प्रजाति र तिनका दुई भिन्न भेराइटी मात्रै हुन् भन्न कठिन छ ।

विडम्बना

हामी विदेशी मूलका एभोकाडो, किवी जस्ता वनस्पति रोप्छौं, महँगो दाममा किनेर खान्छौं । तर, विदेशीले हाम्रै वनबाट स्वादिष्ट फल लगेर व्यापार गरिरहेका छन्, यसबारे पत्तोसम्म पाउँदैनौं ।

अवस्था यस्तोसम्म छ कि हामी नेपालमै पाइने वनस्पतिबारे पनि विदेशीले लेखिदेला भन्ने आशामा छौं । लन्डनस्थित नेचुरल हिष्ट्री म्यूजियमले लेखिदिने आश्वासन पनि दिएकै हो । तर, त्यसको केही समयपछि नै त्यो जिम्मेवारी नेचुरल हिष्ट्री म्यूजियमले रोयल बोटानिकल गार्डेन इडिनबर्गलाई दियो । इडिनबर्गले जिम्मा सकारेको दुई दशक हुन लाग्दा पनि प्रकाशनको अत्तोपत्तो छैन ।

यता हाम्रो नीतिनिर्माण तह सोच्छ– नेपाली वनस्पति सम्बन्धी सबै जानकारी दिने दस्तावेज बेलायतको कुनै संस्थाले बनाइदिन्छ, चाहे दशकौं किन नलागोस् । उनीहरूमा आफ्ना विज्ञहरूमा होइन, विदेशीमा भरोसा र विश्वास गर्ने दरिद्र सोचाइ छ । त्यसैले हो, हाम्रा वनस्पति सम्बन्धी जानकारी डेढ–दुई सय वर्षअघि विदेशीले लेखिदिएकै भरमा चलिरहेको छ । हामी हाम्रा वनस्पति धेरै चिन्दैनौं, तर विदेशीहरूले यतैका बीउ–बिरुवा लगेर व्यवसाय गरिरहेका छन् ।

comments powered by Disqus

रमझम