‘हेपाटाइटिस–सी’ र यसबाट हुने कलेजोको ‘सिरोसिस’ तथा क्यान्सरबारे नेपालमा पनि उत्सुकता बढेको छ । संसारमा हेपाटाइटिस–सीबाट पीडितहरूको सङ्ख्या एचआईभी एड्सभन्दा चार गुणा बढी, २० करोड छ । यो रोगको लक्षण प्रायः देखिँदैन र बिरामीको मृत्यु छिटो वा आकस्मिक रूपमा हुँदैन, तैपनि अत्यन्त घातक छ । रगतको सम्पर्कबाट सर्ने हेपाटाइटिस–सी भाइरस मूलतः असुरक्षित इन्जेक्सनको माध्यमबाट सर्छ । यसै भएर हिजोआज लागूऔषधिका दुव्र्यसनीहरूमा यसको प्रकोप बढी पाइन थालेको छ ।

रगत लिँदा वा दिँदा, नाक, कान छेड्दा, शल्यक्रिया गर्दा, एक्युपञ्चर गराउँदा, ‘टाटु’ खोपाउँदा, लागू औषध लिँदा प्रयोग गरिने सुई वा सियो प्रदूषित भएको खण्डमा त्यसबाट यो भाइरस सर्न सक्छ । त्यस्तै आमाबाट बच्चा, बिरामीको यौन साथी एवं सङ्क्रमित औजार र सुईको सम्पर्कमा आउने स्वास्थ्यकर्मी वा अरूलाई पनि हेपाटाइटिस–सी सर्न सक्छ । सुरक्षित वा डिस्पोजेबल सिरिन्जको प्रयोग गर्नु यसबाट बच्ने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय हो । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार, संसारभर स्वास्थ्योपचारमा प्रयोग हुने वार्षिक १२ हजार करोड सिरिन्जमध्येबाट मात्रै २.५ देखि ४.५ करोड मानिसलाई हेपाटाइटिस–सी हुने गरेको छ । यसको प्रमुख कारण, असुरक्षित सुईको प्रयोग हुनु नै हो । नेपालको तराई र त्यहाँबाट धेरै मानिस औषधोपचार गर्न जाने उत्तरी भारतमा पनि यस्ता सुईको प्रयोग बढी छ ।

हेपाटाइटिस–सीको प्रमुख लक्षण कमलपित्त हो, तर ८० प्रतिशतभन्दा बढी बिरामीमा यो लक्षण देखा नपर्न सक्छ । यो भाइरस ६ महिनाभन्दा बढी शरीरमा रहिरहेमा दीर्घरोग (क्रोनिक हेपाटाइटिस) भएको मानिन्छ । यस्ता व्यक्तिहरू प्रायः स्वस्थ देखिन्छन् । कसै कसैलाई कमलपित्त, सामान्य रुघाखोकी, साधारण परिश्रम गर्दा पनि थकाइ लाग्ने, खान मन नलाग्ने, खुट्टा, पेट सुन्निने र शरीरमा निलडाम देखिने लक्षण देखिन सक्छन् । दीर्घरोग लागेका व्यक्तिलाई पछि गएर कहिल्यै निको नहुने कलेजोको सिरोसिस र क्यान्सर हुनसक्छ । सिरोसिस भएमा पेट र खुट्टामा पानी जम्ने, आन्द्रामा रक्तस्राव, कमलपित्त आदि हुन्छ । हेपाटाइटिस–सीको सङ्क्रमण भएको करीब २० वर्षपछि हरेक पाँच दीर्घरोगीमध्ये एकलाई सिरोसिस र ३० वर्षपछि हरेक पाँच सिरोसिसका रोगीमध्ये एकलाई क्यान्सर हुने सम्भावना हुन्छ । यो अवस्थामा एकदमै खर्चिलो र जटिल उपचार, कलेजोको प्रत्यारोपण हुन नसके बिरामीको मृत्यु हुन्छ ।

कसैको शरीरमा हेपाटाइटिस–सी नभएको थाहा पाउन रगतमा हेपाटाइटिस–सीको एण्टीबडी परीक्षण गराउनु पर्दछ । यस्ता परीक्षण नेपालका मुख्य–मुख्य प्रयोगशालाहरूमा रु.२०० जतिमै हुन्छ । शरीरमा हेपाटाइटिस–सी भाइरस पाइएमा त्यस्ता व्यक्तिले मद्यपान गर्न छोड्नु र आफूलाई स्वस्थ राख्ने प्रयास गर्नुपर्दछ । हेपाटाइटिस–सी भएकालाई पेटको महासिरा (आइभीसी अब्स्ट्रक्सन), हेपाटाइटिस–बी वा एचआईभी भयो भने कलेजोको सिरोसिस र क्यान्सर छिटो हुने सम्भावना हुन्छ । हेपाटाइटिस–सीका बिरामीलाई सिरोसिस र क्यान्सर हुनबाट जोगाउन इन्टरफेरोन र रिबाभेरिन जस्ता औषधि दिएर उपचार गर्न सकिन्छ । तर, यी औषधि एकदमै महङ्गा छन्– ६ महिनाको कोर्सको झ्ण्डै रु.३ लाख पर्छ । र, त्यत्ति प्रभावकारी पनि छैनन्– ५० प्रतिशत जतिलाई मात्र फाइदा हुन्छ, ‘साइड इफेक्ट’ धेरै छ । हेपाटाइटिस–सीबाट सर्वाधिक प्रभावित मुलुक इजिप्टले स्वास्थ्य बजेटको आधा रकम कलेजोका रोगको उपचारमा खर्च गर्ने गरेको छ ।

नेपालमा सन् १९९७ मा कमलपित्तका १५० बिरामी र करीब चार हजार स्वस्थ मानिसमा गरिएको एउटा अध्ययनले ०.४ प्रतिशतलाई हेपाटाइटिस–सी देखाएको थियो । यसले सामान्य मानिसहरूमा यो रोग त्यति फैलिनसकेको प्रस्ट गर्दछ । तर, नेपालका अनुमानित ६० हजार लागूऔषध दुव्र्यसनीहरूमध्ये सुई प्रयोग गर्नेहरूमा ९४ प्रतिशतलाई हेपाटाइटिस–सी र ६३ प्रतिशतलाई एचआईभीको सङ्क्रमण पाइएको छ । इन्जेक्सन प्रयोग नगर्ने दुव्र्यसनीमा चाहिँ यो क्रमशः ३० र ५ प्रतिशत मात्र छ । त्यस्तै, कलेजो र मृगौलाका दीर्घरोगीहरूमध्ये क्रमशः ८ र ५ प्रतिशतमा हेपाटाइटिस–सी भेटिएको छ । नेपालमा २० देखि २९ वर्षे उमेर समूहका ३८ हजार दुव्र्यसनीलाई हेपाटाइटिस–सी सरेको र तीमध्ये ३२ हजार दीर्घरोगी भइसकेको अनुमान छ । यीबाहेक अन्य माध्यमबाट यो रोग सरेकाहरूको सङ्ख्या थप दुई हजार जति छ । भविष्यमा यीमध्ये ६८०० लाई सिरोसिस र १३६० लाई कलेजोको क्यान्सर हुने सम्भावना अहिल्यै प्रस्ट हुन्छ ।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि जापानमा लागूऔषधिको इन्जेक्सन लिने र रगत बेच्नेहरूबाट फैलिएको हेपाटाइटिस–सी अहिले कलेजोको क्यान्सरको रूपमा प्रमुख स्वास्थ्य समस्या बनेको छ । जापानको अनुभवले देखाउँछ, हेपाटाइटिस–सी ज्वालामुखी हो, जो वर्षौँसम्म शान्त रहेर अन्त्यमा भयानक रूपले विस्फोट हुन्छ । ८० को दशकतिर कलेजो र मूत्रथैलीको सङ्क्रमणसम्बन्धी सिस्टोसोमियासिस रोगको उपचारको क्रममा धेरैलाई इन्जेक्सन दिइएको इजिप्टको २० प्रतिशत र अन्य साम्यवादी मुलुकमा झ्ैँ इन्जेक्सन औषधि धेरै दिइने चलन रहेको मङ्गोलियाको ३४ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा हेपाटाइटिस–सी फैलिएको छ । चीनको अधीनमा गएपछि तिब्बतमा पनि ठूलै समस्या बनेको छ यो रोग ।

नेपालमा अहिलेसम्म कलेजोको क्यान्सरको प्रमुख कारण हेपाटाइटिस–बी र पेटको महासिरा रोग थिए भने अब हेपाटाइटिस–सी थपिँदैछ । यसविरुद्ध खोप वा प्रभावकारी एवं सुलभ औषधोपचार छैन । उपचार नै गर्ने हो भने हाल अनुमान गरिएका ४० हजार बिरामीका लागि तीन लाखका दरले १२ अर्ब रुपैयाँ खर्च गर्नु पर्दछ । यति गर्दा पनि सफलता कम र साइड इफेक्ट धेरै हुने समस्या छँदैछ । त्यसैले नेपालजस्तो गरीब मुलुकले उपचारभन्दा पनि हेपाटाइटिस–सीको बढ्दो संक्रमणलाई रोक्ने कोशिश गर्नु पर्दछ । नत्र ४०–५० वर्षपछि आउने कलेजोको सिरोसिस र क्यान्सरको प्रकोपलाई मूकदर्शक भएर हेरिरहनुबाहेक केही गर्न सकिने छैन । संक्रमणबाट बच्न रोगप्रति जागरुकता, दुव्र्यसन नियन्त्रण, अनावश्यक र असुरक्षित इन्जेक्सन, अपरेसन, रगतको प्रयोग, एक्युपञ्चर, टाटु आदिबाट हुने खतराको प्रचार–प्रसार, स्वस्थ, सुसंस्कृत र मर्यादित जीवनप्रणालीको अवलम्वन जरुरी छ ।

(डा. श्रेष्ठ लिभर फाउण्डेसन नेपालका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)