नाट्यकला, वास्तुकला, मूर्तिकला, गायन आदि कलाको जस्तै चित्रकलाको पनि परिभाषा र क्षेत्र ज्यादै बृहत् छ। सम्बन्धित कलाभित्र छिरेपछि त्यसको व्यापकता थाहा हुन्छ। यो आलेखमा काठमाडौंमा प्राचीनकालदेखि प्रचलित पौभा चित्रकला र त्यसका एक साधकको छोटो चर्चा गरिन्छ।

तिब्बती भाषामा पौभालाई थान्का भनिन्छ भने नेपालीमा दुवै शब्द समान रुपमा प्रयोग गरिंदै आएको छ। अरु चित्रकलामा जस्तै पौभामा पनि मौलिकता, सौन्दर्य र विशेषता हुनुपर्छ। साथसाथै यी तीन गुण भएको कलाको छुट्टै परिचय, पहिचान स्थायित्व हुन्छ। अन्यथा कला उत्पादन हुँदै अनि नासिंदै जान्छ।

पौभा चित्रमा एक मुख्य देवतासहित अनगिन्ती देवता, राक्षस, गन्धर्व र किन्नरहरू समावेश हुन्छन्– ज्यादै मसिना रेखाहरूको धार्मिक विश्लेषणका साथ। अहिले व्यावसायिक चित्रकारहरूले पौभा चित्र कोरिरहेका छन्, तर आफ्नो छाप–पहिचान विना। ती चित्रहरू मेशीनले बनाएजस्तो समान देखिन्छन्, जुन चित्रकला विश्वमा अल्पआयुका मानिन्छन्। मौलिक चित्रहरू भने जति पुरानो भयो उति महत्वपूर्ण र मूल्यवान् बन्दै जान्छन्।

मिति नसकिने मौलिकता, सौन्दर्य र विशेषता भएका चित्रका सर्जकहरू विरलाकोटी हुन्छन्। समकालीन नेपाली शिलामूर्तिकलामा खोकनाका सन्तलाल द्यःखः ज्यापू, काष्ठकलामा भक्तपुरका इन्द्रकाजी शिल्पकार, धातुमूर्तिमा पाटनका राजकुमार शाक्य, तरिबाबु महर्जन र शालिकमा रवीन्द्र ज्यापूलाई त्यस्ता विरलाकोटी भन्न सकिन्छ। त्यस्तै, चित्रकलातर्फ तेन्जिङ नोर्बु (तिब्बती थाङ्का), मुक्ति थापा (सांस्कृतिक नेपाली पौभा), समुद्रमान श्रेष्ठ (नेवारी पौभा चित्र), के.के. कर्माचार्य (व्यक्ति चित्र) अनि एकाराम डंगोल (कथानक चित्र) नामी छन्। मुक्ति र तेन्जिङ नोर्बु वंशले चित्रकार होइनन्। सामाजिक परिवेशले पनि चित्रकारमा नपर्ने तिनका चित्रलाई भने कसैले उछिन्न सक्दैन। तेन्जिङ नोर्बु हिमाली–पहाडी परिवेशलाई तिब्बती शैलीमा उतार्न निपुण छन् भने मुक्ति नेवारी, पाल र तिब्बती शैली मिश्रणको चित्र उतार्न विशिष्ट।

भक्तपुरमा मैले एक जना विलक्षण चित्रकार भेटेको थिएँ– काजीमान कर्माचार्य, जो स्वाध्ययनबाट उठेका थिए। उनका सिर्जनाले नेपाली समाजलाई केही दियो, उनी आफैं चाहिं इतिहासमै विलीन भए पनि (हे. हिमाल, १७–२३ साउन–२०७२)। यो पटक भक्तपुरकै ज्ञानकर बज्राचार्यको पालो परेको छ।

ज्ञानकरको वैशिष्ट्य

भक्तपुर दरबारको मध्यपूर्वबाट दत्तात्रय मन्दिरतर्फ जाँदा दायाँपट्टि काष्ठकलाले भरिपूर्ण चतुर्वर्ण महाविहार छ। उक्त विहार कट्नेवित्तिकै सडकको उत्तरतर्फ दुई कवलको चित्रकला पसल छ, जहाँ ज्ञानकर बज्राचार्य (६२) लाई भेट्न सकिन्छ। उनी जन्मले थिमिले हुन्, तर कर्मले तिनलाई भक्तपुरे बनायो। जन्मेको तीन महीनामै टुहुरा भएर मावली भक्तपुर पुगेका उनी अहिले त्यहीं बूढा हुन लाग्दैछन्।

यो अवधिमा उनले नेपाली चित्रकलाको लागि के गरे, त्यो चाहिं ओझ्ोलमै परिबसेको छ। उनी यदाकदा विदेशीको नजरमा पर्छन्, तर नेपालमा कसैले चिन्दैन। पर्यटन बजारमा चित्रको व्यवसायबाट जीविकोपार्जन गरी बसेका उनको अभिरुचि र खूबीबाट श्रीमती र छोरा मात्र प्रभावित छन् भन्न सकिने अवस्था छ।

ज्ञानकरको अभिरुचि गणेशमा छ। गणेशको मूर्तिले उनलाई सधैं कुत्कुत्याइरहन्छ। कतै गणेशको मूर्ति देख्नेवित्तिकै त्यसको कुँदाइ, हातका संख्या, आसन–आयुधलगायतका पक्षहरूको अध्ययन र चित्रांकन गरिहाल्ने बानीले उनलाई धार्मिक मूर्ति विज्ञानतर्फ मोड्यो। ज्ञानकरका अधिकांश चित्र यसै विधामा केन्द्रित र उच्च कोटिकाछन्।

भक्तपुरवासी भएकाले न्यातपोल मन्दिरका देवी सिद्धिलक्ष्मीप्रति उनको विशेष श्रद्धा छ। ठूलो पौभा चित्र बनाउने हुटहुटी लाग्नेवित्तिकै उनी तिनै देवीको चित्र बनाउँछन्। त्यसैले उनले धेरै चित्र सिद्धिलक्ष्मीकै बनाए। ठूला चित्र भन्ने वित्तिकै पौभा चित्र आउँछ र यथासक्य मसिना रेखामा स–साना चित्रहरूको सम्मिश्रण गरी धार्मिक विश्लेषणात्मक चित्र तयार पार्नुमा यो विद्याको गुणवत्ता मानिन्छ। यस्ता चित्रमा गहन धार्मिक पक्षको समानतालाई बढी महत्व दिइन्छ।

अचम्म के छ भने, ज्ञानकरको चित्रमा त्यसको ठीक विपरीत हुन्छ। मोटा रेखा भइकन पनि उनका चित्रमा सम्पूर्ण सौन्दर्य र विषयवस्तुको सजीवता हुन्छ। चित्रको दैविक लक्षणमा आवश्यक मुद्रा, आसन, आयुध, रङ सबैको सबल समायोजन गरेर नेवारी कलाको अमीट छाप छाड्न प्रवीण छन्, उनी। उनले सिद्धिलक्ष्मी पछि गणेश, मातृका, भैरव र महाकालीका चित्रहरू धेरै बनाएका छन्। उनले उपत्यकाभरिकै २५० भन्दा बढी गणेश संकलन गरेर ठ्यासफूमा उतारेका छन्। अमेरिका पुगिसकेको ठ्यासफू कुनै दिन ठूलै पुस्तकका रुपमा प्रकाशन हुनेमा उनी विश्वस्त छन्।

ज्ञानकरको कलाको वैशिष्ट्य सरलता र माधुर्यमा छ। गणेशका सौम्य अनुहार, मातृकाका हँसिला चेहरा अनि भैरव र महाकालका उग्ररुपमा उनको वैशिष्ट्य झ्ाल्कन्छ। बाटुलो अनुहार, चहकिलो आँखा, हँसिलो मुख अनि पुष्ट हातगोडाले ती चित्रहरूलाई जीवन्त बनाएका छन्। चित्रको यो जीवन्तताले उनलाई समकालीन चित्रकारहरूमाझ्ा पृथक् बनाएको छ।
ज्ञानकर आधुनिक कलाको यथार्थवाद र पुरातन चित्रकलाको बीचमा उभिएका छन्। उनको चित्रमा पुरातन चित्रणको जटिलता र आधुनिकताको उत्ताउलोपन दुवै छैनन्, तर आधुनिक कला र पुरातन चित्रकला दुवै छन्। उनले बीचमा उभिएर दुवै कलाको मिठास, मौलिकता र वैशिष्ट्य कायम राखेका छन्। कलाकार धर्म–संस्कृतिको संवाहक पनि हुनुपर्छ भन्छन्, उनी।

ज्ञानकरका चित्रहरूमा कुनै जटिलता, कुटिलता र कठिनाइ गोचर हुँदैन। हेर्दा क्यामेरा कपी जस्तै देखिन्छन्, तर ती मौलिक हुन्। हरेक सिर्जनाको पादपीठमा छोटै भए पनि अभिलेख राख्नु उनको 'आफ्नो विशेषता' हो। उनी कुन, कहाँ देखेको उल्लेख गर्छन्, सुनेकै व्यहोरा भए पनि लेखिदिन्छन्। उनी काठमाडौं उपत्यकाको विपुल वास्तुभण्डार अवलोकन गरेर सम्भव भएसम्मका स्रोतहरूको अध्ययन–अनुसन्धान पछि 'आफ्नो शैलीमा' चित्र कोर्छन्।

ज्ञानकरका कुनै पनि चित्र (आधुनिक परिभाषा जस्तो) 'चित्रका निम्ति चित्र' मा मात्र सीमित छैनन्। उनका सबै चित्र सजीव हुन्छन्– बोल्लान्, हिंड्लान् जस्तो। तिनका आँखामा चमक, अनुहारमा मुस्कुराहट अनि जीउडालमा चल्लान् जस्तो मांसपेशी देखिन्छ। चित्रहरू जति सरल छन्, उत्ति नै संस्कृतिक मूल्य र बौद्धिक ओजले भरिपूर्ण पनि। धर्म–संस्कृति र पुरातत्वका विद्यार्थीले ती चित्रहरू देख्दा यिनका चित्रकार ज्ञानकर हुन् भनेर चिन्छन्।

ज्ञानकरलाई आफ्ना सिर्जनामध्ये गणेश र भैरव मूर्तिका चित्रहरूको संकलनमा गर्व छ। “जवानीमा गरियो, अब त सकिन्न होला”, उनले सुस्केरा छाड्दै यो पंक्तिकारसँग भने, “अब त साठी काटेर ल्यायो।” चित्रकार ज्ञानकरको कमजोरी यसैमा देखियो। साठीमै सुस्केरा मार्न थाल्दा ७०–८० मा पनि भटाभट आफ्नो काम गरिरहेकाहरूले के भन्लान्?